प्रेम, अनैतिक सम्बन्ध र सामाजिक सञ्जाल : बदलिँदो समाजको गम्भीर चुनौती

अमर बिष्ट, कैलाली: समय परिवर्तन भएको छ। प्रविधिले मानिसको जीवनलाई सहज बनाएको छ। संसारको एउटा कुनामा बसेको मानिसले अर्को कुनामा रहेको व्यक्तिसँग केही सेकेन्डमै कुराकानी गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालले दूरी घटाएको छ, सूचना आदान–प्रदानलाई सहज बनाएको छ र नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलेको छ। तर, यही प्रविधिको गलत प्रयोगले हाम्रो समाजमा नयाँ किसिमका समस्या पनि जन्माउँदै गएको देखिन्छ।

बहुप्रेम, अनैतिक सम्बन्ध, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, पारिवारिक मनमुटाव र त्यसबाट उत्पन्न हुने झैझगडा तथा अपराधका घटना पछिल्ला दिनमा गम्भीर सामाजिक चिन्ताको विषय बन्दै गएका छन्।

प्रेम आफैंमा गलत होइन। प्रेम मानवीय भावना हो। तर जब प्रेमको नाममा विश्वासको हत्या हुन्छ, वैवाहिक सम्बन्धको मर्यादा भत्किन्छ, परिवारको जिम्मेवारी बिर्सिन्छ र अरूको जीवनसँग खेलवाड हुन थाल्छ, त्यही सम्बन्ध सामाजिक समस्याको कारण बन्न पुग्छ। आज गाउँदेखि सहरसम्म, स्वदेशदेखि विदेशसम्म यस्ता घटनाका उदाहरणहरू सुनिन थालेका छन्। कतिपय घटना सामान्य विवादबाट सुरु हुन्छन्, तर अन्ततः पारिवारिक विघटन, आत्महत्या, हत्या वा गम्भीर अपराध सम्म पुग्छन्।

वैदेशिक रोजगारीमा रहेका परिवारमा यसको प्रभाव  पर्न सक्छ  आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण श्रीमान् विदेश जान्छन्। परिवारको भविष्य राम्रो बनाउने सपना बोकेर वर्षौं पसिना बगाउँछन्। गर्मी, जाडो, बिरानो ठाउँ र अनेक कठिनाइ सहेर पैसा कमाउँछन्। तर स्वदेश फर्किँदा कतिपयले आफूले बनाएको घर त पाउँछन्, तर त्यो घरभित्रको विश्वास गुमिसकेको पाउँछन्।
कहिलेकाहीँ अवस्था यस्तो हुन्छ— विदेश गएको श्रीमान् धन कमाउन गएको हुन्छ, तर फर्किँदा न धन बाँकी हुन्छ, न सम्बन्ध।

यसका पछाडि अनेक कारण हुन्छन्। सबै घटनाको दोष सामाजिक सञ्जाललाई मात्र दिन मिल्दैन। पारिवारिक असमझदारी, आर्थिक समस्या, वैदेशिक रोजगारीको दूरी, भावनात्मक कमजोरी, गलत संगत, मदिरा तथा लागूपदार्थको प्रयोग, आपसी अविश्वास र व्यक्तिगत चरित्र जस्ता धेरै पक्ष जिम्मेवार हुन सक्छन्। तर सामाजिक सञ्जालले यस्ता सम्बन्धलाई छिटो सुरु हुने, लुकाएर अगाडि बढाउने र निरन्तर सम्पर्कमा राख्ने माध्यम भने उपलब्ध गराएको छ। फेसबुक, म्यासेन्जर, टिकटक, भाइबर, इमो लगायतका माध्यम आफैंमा अपराध होइनन्। समस्या यसको प्रयोग गर्ने हाम्रो सोच र व्यवहारमा छ।

हिजो कसैसँग सम्बन्ध बनाउन प्रत्यक्ष भेटघाट आवश्यक पर्थ्यो। आज एउटा मोबाइल, एउटा फेक आइडी र केही सन्देशबाटै सम्बन्ध सुरु हुन सक्छ। सुरुवातमा सामान्य कुराकानी हुन्छ। त्यसपछि दैनिक कुराकानी, भावनात्मक निकटता र अन्ततः त्यस्तो सम्बन्ध बन्न सक्छ, जसले एउटा परिवार मात्र होइन, धेरै व्यक्तिको जीवन प्रभावित गर्न सक्छ।

अनैतिक सम्बन्धले मान्छेलाई मान्छे देख्न छोडाउँछ
अनैतिक सम्बन्धको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष यही हो।
जब मानिस कुनै सम्बन्धमा अत्यधिक भावनात्मक रूपमा फस्छ, उसले आफ्नो अगाडि रहेको परिवार, श्रीमान्–श्रीमती, छोराछोरी, आमाबुबा र समाजको प्रतिष्ठासमेत बिर्सिन सक्छ।
त्यतिबेला उसले सम्बन्ध मात्र देख्छ, परिणाम देख्दैन।
आजको एउटा निर्णयले भोलि आफ्ना छोराछोरीले के भोग्नुपर्छ भन्ने सोचिँदैन। श्रीमान् वा श्रीमतीको मनमा कस्तो असर पर्छ भन्ने सोचिँदैन। परिवार टुटेपछि बालबालिकाको मानसिक अवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने सोचिँदैन।

अझ डरलाग्दो कुरा त के छ भने, यस्ता सम्बन्धबाट उत्पन्न विवाद कतिपय अवस्थामा सामान्य झगडामा मात्र सीमित हुँदैनन्। धम्की, कुटपिट, आत्महत्याको प्रयास, बेपत्ता हुने घटना र ज्यानै जानेसम्मका घटना पनि समाजमा देखिन थालेका छन्।
हालै लम्कीचुहाका दीपक सुनारले अनाहकमै ज्यान गुमाए  उक्त घटना मा श्रीमती सहित पाँच जना पक्राउ परेका छ्न धारिलो हतियार प्रयोग गरि शरीर छिया छिया पारेर कर्णाली नदिमा सब लाई बगाएका थिए ।सुनार तीन बर्स बिदेस बसेर आएजा थिए पारिवारिक सम्बन्धमा उत्पन्न हुने विवाद कति भयावह परिणामसम्म पुग्न सक्छ भन्ने देखाएको छ। त्यस्तै, श्रीमतीसँगको विवादपछि महाकाली नदीमा हाम फालेका एक युवकको अवस्था अझै अज्ञात रहेको घटना पनि अत्यन्त पीडादायी उदाहरण हो। यी घटनालाई केवल एउटा परिवारको घटना भनेर बिर्सिनु हुँदैन। यस्ता घटनाले समाजलाई प्रश्न गरिरहेका छन्—

हामी कहाँ जाँदैछौँ? हाम्रो सम्बन्धमा विश्वास कहाँ हराउँदैछ? प्रविधि हाम्रो साधन हो कि हामी नै त्यसको साधन बन्दैछौँ?
सामाजिक सञ्जाल दोषी होइन, दुरुपयोग समस्या हो
सामाजिक सञ्जालले धेरै राम्रा काम पनि गरेको छ। टाढा रहेका परिवारलाई जोडेको छ। विदेशमा रहेका छोराछोरीलाई घरपरिवारसँग नजिक बनाएको छ। शिक्षा, रोजगारी, व्यवसाय, सूचना र जनचेतनामा यसको ठूलो योगदान छ।

विकसित देशहरूमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई धेरै हदसम्म जिम्मेवार र व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरिएको छ। तर हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख समाजमा डिजिटल साक्षरता, पारिवारिक संवाद र सामाजिक जिम्मेवारी त्यही अनुपातमा विकास हुन सकेको छैन। हामीले मोबाइल चलाउन सिक्यौँ, तर मोबाइलको सही प्रयोग गर्न सिकेनौँ। फेसबुक चलाउन सिक्यौँ, तर आफ्नो निजी जीवन र सामाजिक मर्यादाको सीमा बुझेनौँ। म्यासेन्जरमा कुरा गर्न सिक्यौँ, तर कुन सम्बन्ध कहाँसम्म उचित हुन्छ भन्ने बुझ्न सकेनौँ।
सबैभन्दा ठूलो असर परिवारमा एउटा अनैतिक सम्बन्ध दुई व्यक्तिबीचको विषय मात्र हुँदैन। त्यसको असर परिवारसम्म पुग्छ। एक जना श्रीमान् र श्रीमतीबीचको विवादले दुई परिवारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। छोराछोरीको भविष्यमा असर पर्न सक्छ। वृद्ध आमाबुबाले सामाजिक लज्जा र मानसिक पीडा सहनुपर्न सक्छ। साथीभाइ र आफन्तबीच सम्बन्ध बिग्रिन सक्छ।
त्यसैले कुनै सम्बन्धमा प्रवेश गर्नुअघि एउटा प्रश्न आफैंलाई सोध्न जरुरी छ—

“यो सम्बन्ध सार्वजनिक भयो भने मैले आफ्ना छोराछोरी, आमाबुबा र समाजको अगाडि यही निर्णयको जिम्मेवारी लिन सक्छु?” यदि उत्तर छैन भने, त्यहाँ रोकिनु नै बुद्धिमानी हो।
वैदेशिक रोजगारीमा रहेका परिवारले अझ बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ ।
विदेशमा बस्ने श्रीमान् वा श्रीमतीका लागि पनि यो विषय उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। विदेशमा हुनु भनेको परिवारबाट भावनात्मक रूपमा टाढा हुनु हो। पैसा पठाउनु मात्र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्नु होइन। नियमित संवाद, विश्वास, सम्मान र एकअर्काको भावनाको कदर पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

त्यसैगरी स्वदेशमा रहेका परिवारका सदस्यले पनि विदेशमा रहेको व्यक्तिको एक्लोपन, मानसिक दबाब र कठिनाइ बुझ्नुपर्छ। सम्बन्ध दूरीले होइन, विश्वासले टिक्छ।
अब परिवार र समाजले सोच्नुपर्ने बेला आएको छ
हामीले युवालाई केवल मोबाइल नचलाऊ भन्नुभन्दा मोबाइल कसरी चलाउने भनेर सिकाउनुपर्छ। छोराछोरीसँग खुलेर कुरा गर्नुपर्छ। श्रीमान्–श्रीमतीबीच संवाद बढाउनुपर्छ।

सम्बन्ध बिग्रिन सक्छ, तर जीवन समाप्त गर्नु समाधान होइन।
विश्वास टुट्न सक्छ, तर हिंसा समाधान होइन।
प्रेम असफल हुन सक्छ, तर अपराध गर्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन। आज आवश्यकता प्रविधिलाई दोष दिने होइन, प्रविधि प्रयोग गर्ने संस्कार सुधार्ने हो। प्रेम गरौँ, तर जिम्मेवारीसहित।
सम्बन्ध बनाऔँ, तर मर्यादासहित।
सामाजिक सञ्जाल चलाऔँ, तर विवेकसहित।परिवार बनाऔँ, तर विश्वाससहित।

किनकि एउटा गलत सन्देश, एउटा गलत सम्बन्ध र एउटा गलत निर्णयले कहिलेकाहीँ पूरै परिवारको जीवन बदलिदिन सक्छ।
अन्ततः समाजलाई अपराधबाट जोगाउने काम प्रहरी र कानुनको मात्र होइन। हरेक परिवार, हरेक अभिभावक, हरेक युवा र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने हरेक व्यक्तिको जिम्मेवारी हो।
हामीले प्रविधिलाई हाम्रो जीवन सुधार्ने साधन बनाउनुपर्छ, जीवन बर्बाद गर्ने हतियार होइन।