परम्पराको सम्मान गरौँ, तर क्रूरताको अन्त्य गरौँ।

आस्था, परम्परा र करुणाबीचको गम्भीर प्रश्न!
एउटा घाइते, निमुखा प्राणी आफ्नो प्राण जोगाउन दहभित्र पसेको छ। उसको गर्दनमा चोट छ, आँखामा त्रास छ र शरीरमा बाँच्ने अन्तिम आशा बाँकी छ। तर विडम्बना! उसको पीडा बुझेर उद्धार गर्नुपर्ने मानिसहरूको एउटा जमात उसकै छटपटीलाई तमासाझैँ हेरेर बसेको छ।
प्रश्न एउटा पशुको जीवनको मात्र होइन, हाम्रो धर्म, आस्था, विवेक र मानवताको पनि हो।
हिन्दु धर्ममा पूजा, भक्ति, दया, करुणा, अहिंसा र प्राणीप्रतिको सम्मानलाई महत्त्व दिइएको छ। तर यही धर्म र आस्थाको नाममा आफ्नो भाकल पूरा गर्न निरीह प्राणीको घाँटीमा खुडा, खुकुरी र अन्य धारिला हतियार प्रहार गरेर तड्पाइतड्पाई मार्नुपर्ने आवश्यकता किन परिरहेको छ?
आफ्नो मनोकामना पूरा होस्, परिवारमा सुखशान्ति छाओस्, रोगव्याधि हटोस् र मनले चिताएको काम सफल होस् भनेर भगवान् वा देवीदेवताको भाकल गरिन्छ। तर आफ्नो इच्छा पूरा गराउन अर्को निर्दोष प्राणीको जीवन समाप्त गर्नु कति उचित हो? हामीले आफ्नो खुसीका लागि अरूको पीडालाई अनिवार्य सर्त बनाउनु नै पर्छ र?
धर्मको रक्षा गर्ने नाममा प्राणीको पीडा किन?
हाम्रो समाजमा पशुबलीलाई लिएर फरकफरक विचार छन्। कतिपय मानिस पशुबली धार्मिक परम्परा भएको तर्क गर्छन्। कतिपयले पशुबली आवश्यक छैन, फलफूल वा नरिवल चढाएर पनि भाकल पूरा गर्न सकिन्छ भन्छन्। अर्काथरीले परम्परालाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुभन्दा पनि पशुलाई तड्पाउने, पटकपटक हतियार प्रहार गर्ने र अनावश्यक पीडा दिने अमानवीय तरिकाको अन्त्य हुनुपर्ने धारणा राख्छन्।
यी विचारहरूमाथि गम्भीर बहस हुन आवश्यक छ।
धार्मिक आस्था व्यक्तिको व्यक्तिगत विश्वाससँग जोडिएको विषय हो। कसैको आस्थालाई अपमान गर्नु वा धार्मिक परम्पराको उपहास गर्नु समस्याको समाधान होइन। तर परम्पराको नाममा हुने पीडा र क्रूरताबारे प्रश्न उठाउनु पनि गलत होइन।
आस्था सम्मानयोग्य हुन सक्छ, तर आस्थाका नाममा हुने हरेक अभ्यास प्रश्नभन्दा माथि हुन सक्दैन।
हिन्दु धर्मका विभिन्न सम्प्रदाय र परम्परामा पशुबलीबारे फरकफरक मान्यता पाइन्छन्। त्यसैले हिन्दु धर्मले सर्वत्र पशुबलीलाई पूर्ण रूपमा निषेध गरेको छ भन्नु पनि सही हुँदैन। यद्यपि, हिन्दु दर्शनका अनेक धारामा अहिंसा, दया, करुणा र समस्त प्राणीको कल्याणलाई उच्च स्थान दिइएको छ।
त्यसैले आजको आवश्यकता धर्मलाई दोष दिनु होइन, धर्मका नाममा भइरहेका अभ्यासलाई विवेक, करुणा र नैतिकताको दृष्टिले समीक्षा गर्नु हो।
भाकल पूरा गर्न जीवन नै समाप्त गर्नुपर्छ र?
एकपटक आफैँलाई प्रश्न गरौँ।
यदि फलफूल, नरिवल, फूल, दीप र शुद्ध मनले गरिएको प्रार्थनाबाट पनि आफ्नो आस्था व्यक्त गर्न सकिन्छ भने एउटा निर्दोष प्राणीको घाँटीमा हतियार चलाउनु किन आवश्यक छ?
भगवान्प्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने अनेकौँ बाटा हुँदाहुँदै जीवन समाप्त गर्ने बाटोलाई नै किन रोज्ने?
के देवीदेवता प्रसन्न पार्न एउटा प्राणीको रगत नै आवश्यक हुन्छ? के हाम्रो भक्ति हाम्रो व्यवहारमा देखिने दया, सहयोग, सत्य र सदाचारबाट प्रमाणित हुन सक्दैन?
यी प्रश्न कसैको धर्ममाथि प्रहार गर्न उठाइएका होइनन्। यी प्रश्न हाम्रो विवेक जगाउन उठाइएका हुन्।
भाकल पूरा गर्नु छ भने भोकालाई भोजन दिन सकिन्छ। असहायलाई सहयोग गर्न सकिन्छ। बिरामीको उपचार गराउन सकिन्छ। गरिब बालबालिकाको शिक्षामा योगदान दिन सकिन्छ। मठमन्दिर, धर्मशाला र सार्वजनिक सेवामा सहयोग गर्न सकिन्छ। प्रकृतिको संरक्षण गर्न सकिन्छ।
कसैको जीवन लिएर आफ्नो मनोकामना पूरा गर्नेभन्दा कसैको जीवन बचाएर आफ्नो आस्था व्यक्त गर्नु अझ करुणामय बाटो हुन सक्दैन र?
पशुबली रोक्न नसके पनि पीडा कम गर्न सकिँदैन र?
पशुबलीको विषयमा समाजमा फरक मत भए पनि एउटा साझा प्रश्नमा सहमति खोज्न सकिन्छ—बोल्न नसक्ने प्राणीलाई अनावश्यक पीडा किन दिने?
धार्मिक परम्परा मान्ने मानिसहरूले पनि पशुलाई घण्टौँसम्म तड्पाउने, घाइते बनाएर छाड्ने, पटकपटक हतियार प्रहार गर्ने वा मृत्युको मुखमा छटपटाइरहेको अवस्थामा उद्धार नगरी तमासा हेर्ने व्यवहारलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
यदि कुनै समुदायले आफ्नो परम्पराअनुसार पशुबली दिने अभ्यास जारी राख्छ भने पनि त्यसलाई पीडारहित, मानवीय र प्रचलित कानुनअनुकूल बनाउने विषयमा छलफल हुनुपर्छ। पशुको पीडा घटाउने उपाय अपनाउनु र अनावश्यक क्रूरता रोक्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
यसको अर्थ पशुबलीका सबै अभ्यास उचित छन् भन्ने होइन। बरु, परम्पराको समीक्षा गर्दै हिंसा घटाउने र अन्ततः करुणामुखी विकल्पलाई प्रोत्साहन गर्ने बाटो खोज्नुपर्छ भन्ने हो।
पशु अधिकारको सम्मान गर्नु धर्मविरोधी हुनु होइन। प्राणीप्रति दया देखाउनु आफ्नो संस्कृतिबाट टाढिनु पनि होइन। बरु, मानवताको मूल मर्मलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।

मानवता केवल मानिसका लागि मात्रै हो?
हामी आफूलाई विवेकशील, शिक्षित, सभ्य र सर्वश्रेष्ठ प्राणी भन्छौँ। मन्दिरमा पुगेर हात जोड्छौँ, भगवान्सँग सुखशान्तिको कामना गर्छौँ र धर्मका उपदेश सुनाउँछौँ।
तर त्यही मन्दिर वा धार्मिक स्थलको आसपास कुनै निरीह प्राणी पीडाले छटपटाइरहेको बेला हामी रमिते बनेर बस्छौँ भने हाम्रो धार्मिक चेतना र मानवीय व्यवहारबीचको दूरी कति ठूलो छ?
एउटा पशुले आफ्नो पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सक्दैन। उसले आफूलाई लागेको चोटको न्याय माग्न सक्दैन। उसले आफ्नो जीवन बचाइदिन आग्रह गर्दै भाषण गर्न सक्दैन। तर यसको अर्थ उसलाई पीडा हुँदैन भन्ने होइन।
उसको छटपटी, भाग्ने प्रयास र जीवन जोगाउन गरिरहेको संघर्षलाई बुझ्न हामीले उसको भाषा जान्नुपर्दैन। संवेदनशील मन भए पुग्छ।
आज त्यो निरीह प्राणीको जीवन सङ्कटमा छ। भोलि अर्को प्राणीमाथि यस्तै व्यवहार हुन सक्छ। त्यसैले यस्तो दृश्य देख्दा भिडियो बनाएर सामाजिक सञ्जालमा राख्ने वा रमाइलो मानेर हेर्ने मात्र होइन, सम्भव भए सुरक्षित रूपमा उद्धार गर्ने र सम्बन्धित निकायलाई खबर गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
अब प्रश्न समाजसँग, धर्मका अगुवासँग र जिम्मेवार निकायसँग!
धार्मिक अगुवाहरूले करुणा, अहिंसा र प्राणीप्रतिको सम्मानका सन्देशलाई अझ प्रभावकारी रूपमा फैलाउनुपर्छ।
समाजका अगुवाहरूले परम्परालाई समयअनुकूल सुधार गर्न संवाद चलाउनुपर्छ। स्थानीय तह तथा सम्बन्धित निकायले पशु कल्याणसम्बन्धी कानुनको पालना गराउनुपर्छ। सर्वसाधारणले पनि पीडित प्राणीलाई तमासा बनाएर हेर्नुभन्दा उद्धार र संरक्षणमा सहयोग गर्नुपर्छ।
हामीले परम्परालाई जोगाउने नाममा करुणालाई मार्नु हुँदैन। धर्मको रक्षा गर्ने नाममा विवेक गुमाउनु हुँदैन। आस्थाको सम्मान गर्दा जीवनको मूल्य बिर्सनु हुँदैन।
परम्परा हाम्रो पहिचान हुन सक्छ, तर परम्परालाई अझ मानवीय बनाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो।
अन्त्यमा, एउटा गम्भीर अपिल!
धर्म मानौँ, आस्था राखौँ, भाकल गरौँ र परम्पराको सम्मान गरौँ। तर यी सबै गर्दा दया, करुणा र विवेकलाई पनि सँगसँगै लिएर हिँडौँ।
एउटा निरीह प्राणीको रगत बगाएर मात्र हाम्रो भक्ति प्रमाणित हुन्छ भन्ने सोचबाट माथि उठौँ। पशुबलीको विकल्पबारे खुला बहस गरौँ। फलफूल, नरिवल, दीप, प्रार्थना, सेवा र परोपकारजस्ता अहिंसात्मक विकल्पलाई प्रोत्साहन गरौँ।
कुनै प्राणी घाइते अवस्थामा छ भने उसलाई तड्पिन छाडेर तमासा नहेरौँ। सम्भव भए उद्धार गरौँ, सम्बन्धित निकायलाई खबर गरौँ र जीवन बचाउने प्रयास गरौँ।
किनकि धर्मको सार केवल पूजा गर्नुमा होइन, पीडितप्रति करुणा देखाउनुमा पनि छ। मानवताको परिचय शक्तिहीनमाथि शक्ति प्रदर्शन गर्नुमा होइन, शक्तिहीनको रक्षा गर्नुमा छ।
आज त्यो निरीह प्राणीको आँखामा देखिएको त्रासलाई एकपटक आफ्नो मनमा उतारेर हेरौँ। यदि उसको पीडाले हाम्रो मन छुँदैन भने हामीले आफ्नो संवेदनशीलतामाथि पनि प्रश्न उठाउनुपर्ने हुन्छ।
आउनुहोस्, पशुबलीको विषयलाई घृणा र विवादको होइन, विवेक, संवाद र करुणाको विषय बनाऔँ।
क्रूरतालाई परम्परा भनेर ढाकछोप नगरौँ। आस्थालाई मानवीय बनाऔँ। पशुको पीडालाई मनोरञ्जन होइन, संवेदनाको विषय बनाऔँ।

The post परम्पराको सम्मान गरौँ, तर क्रूरताको अन्त्य गरौँ। appeared first on ✍️कञ्चन मिडिया📸.