मोजमस्तीदेखि महाकाव्यसम्म: घाँसीको त्यो एक वचन, जसले विलासी भानुभक्तलाई ‘आदिकवि’ बनायो
आज असार २९ गते, अर्थात् नेपाली वाङ्मयका ज्योतिपुञ्ज आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २१३ औँ जन्मजयन्ती (भानु जयन्ती)। नेपालभर मात्र नभई विश्वभर छरिएर रहेका नेपालीभाषीहरूले आजको दिनलाई एउटा गौरवमय सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाउने गर्छन्। राज्यका ठूला-ठूला विकास योजना र अर्बौँका परियोजनाले गर्न नसकेको काम, अर्थात् भूगोलमा छरिएका नेपालीहरूलाई भावनात्मक रूपमा एउटै “भाषायुक्त सूत्र” मा बाँध्ने काम भानुभक्तले गरेका थिए। त्यसैले त, दुई शताब्दी बितिसक्दा पनि उनको नाम हरेक नेपालीको जिब्रो र मुटुमा उत्तिकै जीवन्त छ।
को थिए भानुभक्त आचार्य ?
वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँको चुँदी रम्घामा एक सम्भ्रान्त ब्राह्मण परिवारमा भानुभक्तको जन्म भएको थियो। उनका बाजे श्रीकृष्ण आचार्य र बुबा धनञ्जय आचार्य सरकारी ओहोदामा रहेका र संस्कृतका प्रकाण्ड विद्वान भएकाले भानुभक्तले सानैदेखि घरमै संस्कृत, व्याकरण र ज्योतिष शास्त्रको राम्रो शिक्षा पाएका थिए। स्वभावैले अलि विलासी र जागिर वा सामाजिक कामप्रति खासै चासो नराख्ने युवा भानुभक्तको जीवनमा एउटा यस्तो घटना घट्यो, जसले उनको मति र गति दुवै बदलिदियो।
घाँसीसँगको त्यो ऐतिहासिक भेट र जीवनको ‘टर्निङ प्वाइन्ट’
भानुभक्तको जीवनको सबैभन्दा रोचक र प्रेरणादायी प्रसङ्ग एउटा सर्वसाधारण घाँसीसँगको भेट हो। भनिन्छ, एकदिन तिर्खाएका भानुभक्त इनारको खोजीमा जाँदा घाँस काटिरहेका एक गरिब घाँसीसँग उनको भेट भयो। घाँसीले दिनभरि घाँस काटेर बेचेको पैसाबाट समाजका लागि एउटा कुवा (इनार) खनाउने इच्छा भानुभक्तसँग व्यक्त गरे। घाँसीले भनेका थिए— “म त गरिब छु, तर म मरेर गए पनि मानिसहरूले मलाई सम्झिने गरी एउटा कुवा खनाउँछु।”
एक सामान्य र विपन्न घाँसीको यस्तो परोपकारी विचार सुनेपछि भानुभक्तलाई आत्मग्लानि भयो। उनले सोचे— “यसले घाँस काटेर त समाजका लागि केही गर्दैछ, म धन र विद्या भएर पनि समाजका लागि केही गर्न सकिरहेको छैन।” त्यही क्षण उनले एउटा कालजयी कविता कोरे:
“भरद्वजकुलमा जन्म्या भानुभक्त आचार्य नाम भयो।
घाँसीले जस पायो कुवा खनाई, मेरो कता मति गयो।”
यही एक वचन र घटनाले भानुभक्तलाई भित्रैदेखि हल्लाइदियो र उनी नेपाली भाषा र साहित्यको सेवामा भगीरथ जस्तै लागे।भानुभक्त भन्दा अगाडि पनि नेपाली भाषामा कविता वा साहित्य लेखिन्थे। तर, त्यतिबेला साहित्य केवल राजा-महाराजाको गुनगान गाउन वा संस्कृत बुझ्ने पण्डितहरूको घेरामा मात्र सीमित थियो। सर्वसाधारणले बोल्ने नेपाली भाषालाई ‘तल्लो स्तरको भाषा’ मानिन्थ्यो। भानुभक्तले यो भ्रमलाई चिरे।
उनले संस्कृतमा रहेको विशाल धार्मिक ग्रन्थ ‘रामायण’ लाई एकदमै सरल, सुमधुर र बुझिने नेपाली भाषामा (श्लोकबद्ध रूपमा) अनुवाद गरिदिए। जब गाउँघरका सर्वसाधारण, महिला र हलो जोत्ने किसानले समेत लय हालेर रामायण गाउन थाले, तब नेपाली भाषाको शक्ति उजागर भयो। उनले नेपाली भाषालाई ओझिलो मात्र बनाएनन्, छरिएर रहेका विभिन्न जातजाति र समुदायलाई एउटै भाषाको माध्यमबाट एकताको कडीमा बाँधे। नेपाली भाषा र राष्ट्रियतालाई जनस्तरसम्म पुर्याएकै कारण उनलाई ‘आदिकवि’ को उच्च सम्मान दिइएको हो।
जेल जीवन र कान्तिपुर (काठमाडौँ) को त्यो रोचक वर्णन
भानुभक्तको जीवनमा सङ्घर्षका पाटाहरू पनि निकै रोचक छन्। सरकारी कुमारीचोक अड्डामा काम गर्दा हिसाबकिताब नमिलेको आरोपमा उनलाई पाँच महिनासम्म जेल (भोरुङ्गा) मा थुनिएको थियो। तर, उनी यस्ता सृजनशील व्यक्ति थिए कि उनले जेलको त्यो कष्टकर समयलाई पनि साहित्य सिर्जनामा उपयोग गरे। उनले जेलभित्रै ‘रामायण’ को सुन्दर काण्डहरू र आफ्ना दुःखलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दै राणा प्रधानमन्त्रीलाई कवितामै चिठी लेखेका थिए।
जेलबाट छुटेपछि काठमाडौँ घुम्दा यहाँको रहनसहन र वातावरण देखेर उनले ‘कान्तिपुर अलकापुरीपुरी जस्तो’ भन्दै कविता लेखे, जुन आज पनि काठमाडौँको ऐतिहासिक सुन्दरता वर्णन गर्दा गुञ्जने गर्छ।
भानुभक्तका प्रसिद्ध कृतिहरू
भानुभक्त आचार्यले नेपाली साहित्यको भण्डार भर्न थुप्रै अमूल्य कृतिहरू उपहार दिएका छन्:
- भानुभक्तीय रामायण: यो उनको सबैभन्दा ठूलो र नेपाली समाजलाई सांस्कृतिक रूपमा बदल्ने महाकृति हो।
- प्रश्नोत्तरी: जसमा जीवन र जगतका व्यावहारिक प्रश्न र उत्तरहरू कवितात्मक रूपमा दिइएको छ।
- भक्तमाला: अध्यात्म र वैराग्य भावले भरिएको सुन्दर काव्य।
- वधुशिक्षा: समाजमा बुहारी वा महिलाहरूले पालन गर्नुपर्ने तत्कालीन व्यवहारिक नियमहरू (यद्यपि यसलाई अहिलेको समयमा फरक ढङ्गले पनि विश्लेषण गरिन्छ)।
- विविध फुटकर कविताहरू: जसमा तत्कालीन अड्डा-अदालतको ढिलासुस्ती र विकृतिमाथि कडा व्यङ्ग्य गरिएका कविताहरू पर्छन्।
वि.सं. १९२५ असोजमा भौतिक शरीर त्यागेका भानुभक्त आज हामीमाझ नभए पनि उनले नेपाली भाषामा छरेको उज्यालो सधैँ चम्किरहनेछ। भाषा बाँचे मात्र संस्कृति र राष्ट्रियता बाँच्छ भन्ने सन्देश दिने यी महान् विभूतिप्रति कञ्चन मिडिया परिवारको भावपूर्ण शब्द-सुमन! – कञ्चन मिडिया भानु जयन्ती विशेष डेस्क
